HỎA HỒNG NHẬT TẢO OANH THIÊN ĐỊA

     

Không có gì lý thú, xúc động cho bằng khi được tận mắt chứng kiến những miếng gỗ, miếng sắt còn còn lại của chiến hạm L’Espérance bị Nguyễn Trung Trực tấn công chìm cách đây 151 năm - lần thứ nhất và độc nhất vô nhị trong lịch sử chống Pháp của phong trào Cần Vương, quân ta tấn công và tiến công chìm một đại chiến hạm của Pháp.

Bạn đang xem: Hỏa hồng nhật tảo oanh thiên địa

Tại đền thờ Nguyễn Trung Trực làm việc Vàm Nhựt Tảo (Long An) có tương đối nhiều bức tranh vẽ Trương Định, Nguyễn Trung Trực vô cùng đẹp. Tất cả điều, tranh vẽ chân dung Nguyễn Trung Trực “hơi bị… già” so với tuổi thực của ông. Bức ảnh vẽ cảnh Nguyễn Trung Trực hiên ngang thân pháp trường: chân đi trên chiếu hoa, đầu ngẩng chú ý trời (không thấy đề tên họa sĩ). Chi tiết “chiếu hoa” ngờ rằng như tưởng tượng - chẳng qua bởi tôn kính vị anh hùng này quá, họa sỹ mới vẽ như thế. Nhưng nhiều giai thoại cho rằng: vùng Tà Niên chăm nghề dệt chiếu, ở đó cũng là địa thế căn cứ địa của Nguyễn Trung Trực, bao gồm phó tướng Lâm quang quẻ Ky là người dân vùng này, nên khi nghe Nguyễn Trung Trực bị giặc mang lại Rạch giá hành quyết, tín đồ dân Tà Niên (nay thuộc làng mạc Vĩnh Hòa Hiệp, huyện Châu Thành - Kiên Giang) đã mặc kệ địch trả thù, họ mang chiếu hoa trải xuyên suốt dọc đường fan “vị quốc vong thân”.


*

Hỏa hồng Nhựt Tảo

Vàm Nhựt Tảo là nơi chạm mặt nhau của sông Vàm Cỏ cùng rạch Nhựt Tảo, nay thuộc làng An Nhựt Tân, thị xã Tân Trụ (Long An). Thời gian Nguyễn Trung Trực chỉ đạo trận tiến công này thì ông new 22 tuổi (ông sinh năm 1839) tuy thế nhờ xuất sắc võ nghệ, quả cảm từng lập nhiều chiến tích bên dưới trướng Bình Tây đại nguyên suý Trương Định, cần được điều về vận động chống Pháp trên địa bàn phủ Tân An.

Thời đó, mỗi dòng tàu chiến của giặc Pháp là 1 trong “pháo đài di động” bất khả xâm phạm và cái tiểu hạm L’Espérance (Hy vọng) án ngữ ngay lập tức ngã bố sông Vàm Nhựt Tảo như một cái gai làm “xốn mắt” nghĩa quân và nhân dân trong vùng. Đó là 1 chiếc tiểu hạm bởi gỗ, gồm chỗ bọc đồng chạy bởi hơi nước, lắp thêm một đại chưng và các vũ khí đa năng, thuộc lớp tàu buổi tối tân của hải quân Pháp thời ấy. Lãnh đạo tàu là viên trung úy Parfait thuộc 42 lính.

Những ngày thời điểm đầu tháng 12.1861, Nguyễn Trung Trực vẫn lên một planer thông minh và táo bạo để nhổ “cái gai” này. Trước tiên, ông nhờ các hương chức xã Nhựt Tảo “cố vấn” đến đám quân nhân Pháp đang yêu cầu chịu đựng mẫu nắng kinh khủng là đề xuất dùng lá dừa lợp mái tàu mang đến mát. Sáng sủa ngày 10.12.1861 các bô lão của buôn bản lại mời những quan “Lang Sa” lên bờ tham gia buổi hát bội (thực hóa học là phân tán lực lượng của địch), lại cho vài “du kích” ra khiêu chiến khiến cho trung úy Parfait quăng quật thuyền, kéo theo một toán lính truy kích.

Trận tiến công được người có quyền lực cao Nội vụ Pháp ngơi nghỉ Nam kỳ Paulin Vial thuật lại: “Lúc giữa trưa ngày 10 mon 12… tứ hoặc năm chiếc ghe lớn có mui thả trôi theo hông tàu. Đoàn thủy thủ ở trên sàn tàu không nghi ngại gì. Viên sĩ quan giúp sức thò mình ra cửa sổ vì tưởng rằng người bán buôn muốn xin thị nhận giấy tờ lưu thông. Fan vô phước này đã biết thành giết bởi một mũi giáo vào ngực. (Rồi) đoàn fan đột kích (bỗng) la hét phệ khiếp. Vài phút sau, sàn tàu ngập cả hơn 150 tín đồ An Nam nắm giáo, gươm với đuốc. Một cuộc ngay cạnh chiến không tương xứng diễn ra. Trong vài phút, lửa bắt qua mái rơm của loại tiểu hạm và cháy lan mau chóng. Bị lửa táp, những người giao chiến nhảy bổ xuống sông hay chui vào những chiếc ghe. Năm thủy thủ gồm 2 bạn Pháp và 3 fan Tagal bầu không khí giới, trốn lên một loại ghe, chèo thục mạng. Từ xa họ thấy cái L’Espérance nổ tung mà hầu như mảnh tan vỡ văng ra tận nhị bờ sông…”.

Kết quả: 17 quân nhân Pháp với 20 tập sự bị thịt chết, chỉ bao gồm 5 bạn trốn bay (2 Pháp, 3 Tagal - tức lính đánh thuê fan Philippines). Bên ta có 4 nghĩa binh hy sinh. Trung úy Parfait vày không có mặt trên tàu đề nghị thoát chết, y được nhóm fan chạy thoát đưa thông tin và mang đến tàu Garonne xin thêm quân tiếp viện, rồi trở lại làng Nhựt Tảo, đốt phá ngôi làng mạc thành bình địa, tiếp đến y mang đến xây một đài tưởng niệm ở bờ sông.

“Kiếm bạt Kiên Giang” và chết choc của tín đồ anh hùng

Bảy năm sau, vào nửa tối ngày 16.6.1868, Nguyễn Trung Trực chỉ huy nghĩa quân đột kích đồn Kiên Giang, giết bị tiêu diệt 5 sĩ quan lại Pháp (trong đó có Chủ tỉnh giấc Rạch Giá) với 67 lính, thu được rộng 100 khẩu súng các loại cùng với rất nhiều đạn dược. Đồn Kiên Giang bị nghĩa quân chiếm phần giữ... Nhì ngày sau, quân Pháp tự Vĩnh Long vì chưng thiếu tá A.Léonard Ansart mở cuộc bội nghịch công, tái chiếm phần Rạch Giá. Trong lực lượng này, tất cả đại úy Dismuratin chỉ huy phân team Thủy quân lục chiến, trung úy Taradel lãnh đạo phân đội quân nhân mã tà. Hình như còn có trung úy hải quân Richard, Tổng đốc Lộc, Tổng đốc Phương đi theo phụ tá… vì hỏa lực của quân địch quá mạnh, Nguyễn Trung Trực buộc phải vừa đánh vừa thoái lui dần. Trong mùa lui quân này, phó tướng Lâm quang đãng Ky sẽ tình nguyện đóng góp giả chủ soái ở lại gắng cự nhằm Nguyễn Trung Trực lui binh bình yên về Hòn Chông (Kiên Lương, Kiên Giang) rồi ra hòn đảo Phú Quốc. Lâm quang Ky bị tóm gọn cùng với một số nghĩa quân với bị giặc xử chém.

Tháng 9.1868, Lãnh binh è Công Tấn (vốn là bạn cũ với Nguyễn Trung Trực, thuộc tham gia hành động dưới trướng Trương Định, sau ra mặt hàng Pháp) đem lính từ lô Công ra đảo Phú Quốc truy nã nã Nguyễn Trung Trực. Ông buộc phải lẩn trốn vào vùng núi non. Bị bao vây, cạn kiệt nguồn lương thực, Nguyễn Trung Trực bắt buộc nộp mình để cứu đồng đội khỏi chết đói (có những tài liệu ghi rằng giặc Pháp bắt chị em ông cùng ông bắt buộc nộp bản thân để cứu giúp mẹ). Theo Việt sử tân biên, mặc dù Trần Công Tấn đã mất lòng xin tha chết cho Nguyễn Trung Trực nhưng Thống đốc phái mạnh kỳ G.Ohier cương quyết tiệt trừ hậu họa đối với một “Cọp xám miền Tây”. Ngày 27.10.1868 (tức ngày 28.8 năm Mậu Thìn), giặc chuyển ông về lại Rạch Giá cùng sai tên đao phủ Bòn Tưa chém đầu ông trên chợ Rạch Giá.

Lúc đó, người nhân vật mới vừa 30 tuổi.

Cử nhân Huỳnh Mẫn Đạt đã ca tụng “Hỏa hồng Nhựt Tảo oanh thiên địa/Kiếm bạt Kiên Giang khấp quỷ thần” trong bài Điếu Nguyễn Trung Trực, nhưng thi sĩ Thái Bạch dịch là “Lửa bừng Nhựt Tảo rêm trời đất/Kiếm tuốt Kiên Giang rợn quỷ thần”. Còn riêng biệt Nguyễn Trung Trực, trước lúc đầu rơi ngoài cổ đang nói một câu có tác dụng chấn cồn lòng người: “Bao giờ Tây nhổ không còn cỏ nước Nam, mới hết người Nam tiến công Tây”.


HàĐình Nguyên


Trận Nhật Tảo đã diễn ra vào ngày 10 tháng 12 năm 1861<1> trên vàm sông Nhật Tảo<2>, nay thuộc xóm An Nhựt Tân, huyện Tân Trụ, tỉnh giấc Long An, Việt Nam. Sau trận nghĩa binh Nguyễn Trung Trực đang đốt cháy được đái hạm Espérance (Hy Vọng) của quân Pháp. Thành công này cùng với trận đồn Kiên Giang, cũng vì chưng thủ lĩnh Trực tổ chức tấn công, đã được danh sĩ Huỳnh Mẫn Đạt ca tụng trong nhì câu thơ sau:


*

Trận Nhật TảoMột phần của cuộc chiến tranh thuộc địa chống Đế quốc PhápMô hình trận Nhựt Tảo trong Bảo tàng lịch sử dân tộc Việt phái nam - tp Hồ Chí MinhThời gianĐịa điểmKết quả
10 mon 12 năm 1861

Vàm Nhựt Tảo, Long An

Nghĩa quân Việt toàn thắng
Tham chiếnNghĩa quân nam Kỳ
*

Quân team viễn chinh Đế quốc PhápChỉ huy với lãnh đạoQuản cơ Nguyễn Trung Trực (chỉ huy chính)Không rõ (chỉ huy tàu: Trung úy Parfait lúc đó vắng mặt)Lực lượngKhoảng 150 nghĩa quânKhoảng 42 quân nhân thủyThương vong cùng tổn thất4 fan chếtTiểu hạm Espérance bị đốt chìm, 37 quân nhân bị thịt chếtHỏa hồng Nhật Tảo oanh thiên địaKiếm bạt Kiên Giang khấp quỷ thần.<3>

Tượng Nguyễn Trung Trực trước thường thờ chính

Sau khi Đại đồn Chí Hòa thất thủ (25 tháng hai năm 1861), Nguyễn Trung Trực về Tân An (nay là tp trực thuộc tỉnh Long An). Ngày 23 mon 6 thuộc năm, quân Pháp chiếm luôn luôn Gò Công (trước ở trong Định Tường, nay thuộc Tiền Giang), rồi cho tiểu hạm Espérance đến án ngữ chỗ vàm Nhựt Tảo.Quyền cai quản binh đạo Nguyễn Trung Trực liền sai khiến cho Phó cai quản binh đạo Huỳnh khắc Nhượng thuộc Võ Văn Quang sẵn sàng kế hoạch tấn công chiếc tiểu hạm này.

Tiểu hạm Espérance là 1 tàu gỗ có chỗ được quấn đồng chạy bởi hơi nước, rất có thể ra vào những luồng lạch cạn, được thứ một đại bác cùng nhiều vũ khí đa năng. Đây là một trong những tàu nằm trong hàng số 1 của hải quân Pháp cơ hội bấy giờ. Lãnh đạo tàu là Parfait, một trung úy<4> thủy quân trẻ tuổi, cùng 42 lính thủy.

Nghĩa quân phái mạnh Kỳ

Khoảng 150 nghĩa quân gia nhập trận này bên dưới quyền lãnh đạo của Nguyễn Trung Trực cùng những thành viên khác là: Võ Văn Quang, Huỳnh tương khắc Nhượng, Nguyễn Học, Nguyễn Văn Điền (hay Điều) và hương thôn hồ nước Quang Chiêu...

Tàu mong muốn (phục chế năm 2011) tại đền thờ Nguyễn Trung Trực ở thành phố Rạch Giá

Trận Nhật Tảo đang tồn trên hai chủ kiến khác nhau:

Thứ nhất, Nguyễn Trung Trực cho giả có tác dụng thuyền đám cưới, thừa thời điểm áp giáp tàu Espérance rồi tấn công úp.Thứ nhị là ông Trực mang đến giả làm thuyền buôn lúa, để đánh chìm tàu.

Ý loài kiến này được rất nhiều người chấp nhận, trong đó có sự đồng thuận của một vài người tác giả người Pháp như Paulin Vial, Alfred Schreiner...

Nhưng dù theo chủ kiến nào, thì trận ác chiến đã diễn ra đại nhằm như sau:

Khoảng trưa ngày 10 tháng 12 năm 1861, sau khi bố trí xong lực lượng phục kích trên bờ, lập tức 5 cái ghe chở Nguyễn Trung Trực cùng 59 nghĩa binh giả làm đoàn ghe buôn lúa (hoặc đoàn ghe đám cưới) tiến gần cạnh tiểu hạm Espérance. Viên sĩ quan lại trực tưởng là đoàn ghe xẹp xin phép lưu lại thông, buộc phải nghiêng mình ra hành lang cửa số tàu thì bất ngờ bị khí giới của nghĩa binh đâm trúng ngực. Liền lúc ấy, nghĩa quân tay cố gươm giáo cùng đuốc, từ những ghe khiêu vũ lên, vừa la hét, vừa cận chiến với quân nhân thủy Pháp.

Ở phía hai bên bờ, các nghĩa quân cũng nhanh lẹ đến tiếp chiến. Nguyễn Học, hồ nước Quang Chiêu đem búa fe phá tàu không vỡ nên đã cho phóng lửa đốt tàu, tấn công chìm.

Giám đốc Nội vụ Pháp sống Nam Kỳ là Paulin Vial, đã thuật lại sự kiện như thế này:

Lúc giữa trưa ngày 10 mon 12, (Nguyễn Trung) Trực lợi dụng viên sĩ quan chỉ huy chiếc tiểu hạm L’Espérance đang đuổi theo bọn gian phi cách tàu khoảng 2 dặm. Tư hoặc năm mẫu ghe lớn gồm mui thả trôi theo hông tàu. Đoàn thủy thủ ở trên sàn tàu không nghi hoặc gì. Viên sĩ quan liêu giữ phục vụ phụ tá, thò mình ra cửa sổ vì tưởng rằng người bán buôn muốn xin thị nhận giấy phép lưu thông. Tên vô phước này đã biết thành giết bằng một mũi giáo vào ngực. (Rồi) đoàn tín đồ đột kích (bỗng) la hét to khiếp, (và) vài ba phút đồng hồ đeo tay sau, (thì) sàn tàu tràn ngập hơn một trăm năm chục người vn cầm giáo, gươm cùng đuốc. Một cuộc tiếp giáp chiến (giữa) lực lượng ko tương xứng (đã) diễn ra. Vào vài phút đồng hồ, lửa bắt qua mái rơm của loại tiểu hạm và cháy lan mau chóng. Bị lửa táp, những người giao chiến nhảy xẻ xuống sông giỏi chạy thoát vào một trong những chiếc ghe. Năm fan trong đoàn thủy thủ: 2 người Pháp với 3 người Tagal không vũ khí trốn trên một mẫu ghe, chèo thục mạng. Từ xa chúng ta thấy loại L’Espérance nổ tung mà hầu như mảnh vỡ vạc văng ra mang đến tận nhị bờ sông, chôn vùi xác chết của 17 fan Pháp với Tagal bị thịt trong tai trở thành này.Thuyền trưởng Parfait (một sĩ quan liêu trẻ tuổi, vận động và can đảm đã được tuyên dương vì chỉ huy xuất sắc trong tương đối nhiều trận chiến) được chiếc ghe bay hiểm báo tin, ông ta cho xin vài tín đồ tiếp viện ngơi nghỉ tàu Garonne và quay trở về chỗ xảy ra thảm kịch thuộc ngày. Ông ta gặp gỡ 3 thương hiệu Tagal bị địch quân bắt, (nhưng) nhờ lúc tàu nổ mà lại trốn thoát. Các tên bất hạnh này trốn sau những bụi rậm và ở yên trong một chiếc đầm nước sâu cho tới miệng chờ cứu viện...<5>.

Xem thêm: Bỏ Túi Bộ Từ Vựng Tiếng Anh Về Phim Ảnh Cực Hay, Từ Vựng Tiếng Anh Về Chủ Đề Phim Ảnh

Mảnh ván tàu Espérance đang được trưng bày tại đền rồng thờ chính, Rạch Giá.

Do bị tấn công bất ngờ nên quân Pháp bị thiệt sợ lớn: tè hạm Espérance bị tiến công chìm, 17 quân nhân và 20 tập sự người Việt bị giết, chỉ có tám bạn trốn thoát, có 2 quân nhân Pháp và 6 bộ đội Tagal (tức bộ đội đánh thuê Philippines, cũng còn gọi là lính Ma Ní). Viên sĩ quan chỉ huy tàu là Parfait vì chưng vắng mặt, đề xuất cũng bay chết.<6>

Bên quân Việt toàn thắng, nhưng tất cả 4 nghĩa quân hy sinh. Theo tác giả Paul Vial, sau khoản thời gian nghe tin tàu mình quản lý bị tấn công chìm, trung úy Parfait tức tốc dẫn quân tiếp viện đến làng Nhật Tảo nhằm trả thù. Họ vẫn đốt phá nhiều nhà cửa (thiệt sợ về người không rõ), rồi sau đó còn đến xây một đài tưởng niệm ở bên bờ sông.


Chiến win này đã làm cho nức lòng dân chúng Việt. Với khi tin ra mang lại Huế, vua từ bỏ Đức liền đến ban lệnh thưởng. Sử đơn vị Nguyễn chép: Vua phong thưởng mang lại Lịch làm chức quản ngại cơ..., Nguyễn Văn Quang, Huỳnh tự khắc Nhượng thuộc hai mươi tín đồ nữa có tác dụng cai đội (và) phần đông được (thưởng) ngân tiền. Nô lệ tham gia được thưởng phổ biến một nghìn quan tiền. Bốn bạn bị chết mọi được cấp cho chi phí tuất cấp hai...<7> ko kể ra, bên vua cũng chuẩn cấp cho mọi nhà trong buôn bản bị đốt cháy.

Mảnh ván tàu Espérance đang được trưng bày trên Bảo tàng lịch sử hào hùng Việt phái mạnh - tp Hồ Chí Minh.

Đối với Pháp, viên thanh tra phiên bản xứ tại nam Kỳ thương hiệu Paulin Vial điện thoại tư vấn đây là:một sự kiện âu sầu làm bạn An phái mạnh phấn chấn với gây xúc động, nhức lòng sâu sắc trong lòng người Pháp.<8>

Còn Alfred Schreiner gọi thành công Nhật Tảo, là khúc nhạc mở đầu cho một cuộc tổng công kích hầu như cục bộ các đồn lũy của fan Pháp...(Và) Cuộc đốt cháy tàu Espérance là một biến cố bi ai đã tạo ra một nỗi xúc động sâu sắc nơi tín đồ Pháp với kích mê say một cách quái dị trí tưởng tượng của bạn Annam...<9>

Theo sau thành công trên, những cuộc tiến công quân Pháp trên sông, trên bộ đã thường xuyên diễn ra, như: nghĩa binh Nguyễn Trung Trực tấn công tàu tuần tiễu Pháp bên trên vàm sông Bến Lức (tháng 12 năm 1862) và trên Sông Tra<10> ngày 16 mon 12 năm 1862 (có sách ghi ngày 17) gây các thiệt hại cho đối phương. Paulin Vial kể:

Ba cái tiểu hạm (Iorcha) đậu bên trên sông Vaico Đông (tức Vàm Cỏ Đông) nhằm kiểm soát và điều hành sự lưu lại thông con đường thủy, bị tấn công hết sức kinh hoàng bởi đông đảo nhóm fan đông đảo, vì họ được cổ vũ bởi vì trận đốt tàu Espérance...Một trong tía chiếc đó, dòng tiểu hạm số 3. Viên sĩ quan chỉ huy tàu này đã biết thành thương.<11>

^ Ngày xẩy ra trận Nhật Tảo, những nguồn ghi rất khác nhau. GS. Nguyễn Phan Quang, ghi ngày 12. Hỏi đáp về cuộc khởi nghĩa Nguyễn Trung Trực ghi ngày 11. Ở trên đây ghi theo từ điển nhân vật lịch sử dân tộc Việt Nam, Hỏi đáp lịch sử vẻ vang tập 4, sách của Paul Vial và nơi trưng bày mảnh ván tàu Espérance sống Bảo tàng lịch sử hào hùng Việt phái nam - thành phố Hồ Chí Minh. Xung quanh ra, thời điểm khai trận cũng rất khác nhau; gồm sách ghi sáng, bao gồm sách ghi trưa.^ Sông Nhật Tảo chảy ở phía Bắc huyện Tân Trụ, tỉnh giấc Long An, giao nhau cùng với sông Vàm Cỏ Đông ở địa phận xã An Nhựt Tân, thị xã Tân Trụ. Thiết yếu tại đây, Nguyễn Trung Trực vẫn đánh chìm tàu Espérance (Hy Vọng) của Pháp khi đang neo đậu bên trên sông.^ Thái Bạch dịch: Lửa bừng Nhựt Tảo rêm trời đất - tìm tuốt Kiên Giang rợn quỷ thần.^ căn cứ vào các sách ghi ở mục tham khảo, thì Phạm Văn tô ghi Trung tướng là sai, vì chưng Espérance chỉ là 1 trong những tiểu hạm; không nên một sĩ quan chỉ đạo có cung cấp bực cao mang lại vậy.^ Paulin Vial, Les premières années de la Cochinchine, Colonie Francaise, 2 quyển, Challamet Ainé, Libraire Editeru, Paris, 1874. Dẫn lại theo sách Hỏi đáp về cuộc khởi nghĩa Nguyễn Trung Trực (Nhà xuất bạn dạng QĐND, 2008, tr. 138)^ Theo Phan Thành Tài, sách vẫn dẫn. Sách Hỏi đáp lịch sử vẻ vang Việt nam tập 4 ghi là Võ Văn Quang.^ Dẫn lại theo sách Hỏi đáp về cuộc khởi nghĩa Nguyễn Trung Trực, tr. 26.

Xem thêm: So Sanh Macbook Pro Và Macbook Air Và Macbook Pro, So Sánh Macbook Pro Và Macbook Air

^ Paul Vial: "Les premières années de la Cochinchine, Colonie Francaise", 2 quyển, Challamet Ainé, Libraire Editeru, Paris, 1874, tr.124^ Alfred Schreiner: " Abrégéde I’histoire D’ An nam", 2è Éd. Dùng Gòn, 1906, tr.223-224^ Sông Tra, ni thuộc xã Hựu Thạnh, huyện Đức Hòa, tỉnh Long An.^ Sách đã dẫn, tr. 195

Nhóm nhân văn trẻ, Hỏi đáp lịch sử dân tộc tập 4. Công ty xuất bạn dạng Trẻ, 2007, tr. 42-45.Nguyễn Q. Thắng & Nguyễn Bá Thế, trường đoản cú điển nhân vật lịch sử vẻ vang Việt Nam. Bên xuất bạn dạng KHXH, 1992, tr. 674.Nhiều fan soạn, Hỏi đáp về cuộc khởi nghĩa Nguyễn Trung Trực. đơn vị xuất phiên bản Q ĐND, 2008, tr. 26 cùng 40-46.Nguyễn Phan Quang, nước ta thế kỷ 19. Tp HCM, 2002, tr. 303.Phan Thành Tài, bài viết về Nguyễn Trung Trực in trong Nam bộ - đất với người, vì chưng Hội Khoa học lịch sử dân tộc Thành phố hcm biên soạn, công ty xuất bạn dạng Trẻ ấn hành, tr. 159.Phạm Văn Sơn, Việt sử tân biên(quyển 5, tập thượng), dùng Gòn, 1962, tr. 196.Tạp chí trường đoản cú điển Học & Bách Khoa Thư, số 6(20), 11-2012

Lấy từ “https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Trận_Nhật_Tảo&oldid=64473925”